1000 con Rồng nhà Lý và ước mơ của nữ nghệ nhân

Diệu Hương khuôn mặt mộc, nói lời chân tình khi biết tôi ngỏ ý muốn viết về chị: “Tôi thấy thật khó để trò chuyện với nhà báo vì thực sự tôi cảm thấy rất…run. Từ bé đến nay chỉ biết đến đúc đồng, nên nếu chị hỏi tôi về nghề thì có gì tôi dốc hết. Còn nói về bản thân thì tôi chịu đấy...

Trong cái xưởng đúc rộng lớn ngổn ngang xung quanh là máy móc, lò nung, tiếng đẽo, gọt, đục, khoan liên hồi của những người thợ chăm chỉ, tôi và chị đã có một câu chuyện thú vị về cái nghề xưa nay hiếm, nữ - nghề đúc đồng và hành trình đúc 1000 Rồng thời nhà Lý để chào mừng Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội.

 

Cảm xúc thăng hoa với Rồng Việt

“Nung nấu làm một điều gì đó cho sự kiện Thăng Long 1000 năm tuổi có từ rất lâu rồi nhưng quả thật là mình chưa nghĩ ra điều gì. Một lần tình cờ được trò chuyện với anh Trần Chiến Thắng (Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) mới tìm thấy được ý tưởng nhờ lời gợi ý: Sao em không đúc Rồng nhỉ ? Anh tin là em sẽ thành công trong công việc này đấy, vì sự khéo léo và sáng tạo của em”.

Không ngẫu nhiên mà Thứ trưởng Trần Chiến Thắng dành sự gợi ý bao hàm cả lời khen ngợi này dành cho Diệu Hương. 33 tuổi, người phụ nữ được gắn liền với hai chữ “nghệ nhân” từ ngày còn là một thanh thiếu niên đã là một sự thừa nhận về tài năng, huống chi chị đã không ít  lần được xướng tên là “Ngôi sao Việt Nam”, “Tinh hoa Việt Nam” của làng Văn hóa Việt.

Theo chị, Rồng thời Lý là biểu tượng chung cho Rồng Việt bởi: “Rồng thời Lý không chỉ là dấu ấn của việc đổi tên thành Đại La thành Thành Thăng Long mà còn là hình ảnh Rồng đầu tiên do người Việt sáng tạo ra”.

Để hoàn thành tâm nguyện, nghệ nhân có đôi bàn tay vàng đã dày nhiều công sức cho quá trình tìm hiểu và tạo mẫu rồng Lý. Chị phải thuyết phục được Hội đồng thẩm định của Thành phố Hà Nội, nơi quy tụ nhiều chuyên gia hàng đầu Việt nam của các lĩnh vực: Điêu khắc, Sử học, Mỹ thuật, Văn hóa… để phác thảo nên 1 sản phẩm Rồng hội tụ các yếu tố: Là sản phẩm mang ý nghĩa lịch sử sâu sắc đánh dấu 1000 năm thành phố Rồng bay; Là sản phẩm mang đậm nét văn hóa Việt; Là sản phẩm mỹ nghệ cao cấp; Là sản phẩm mang yếu tố tâm linh như lời chúc phúc cho người sở hữu...

Chưa kể, đã không ít lần chị phải “cậy nhờ” đến nhà điêu khắc Trần Tuy, một người rất am hiểu về Rồng để tìm hiểu và tạo hình. Diệu Hương chia sẻ: “Cho đến nay, những hiện vật phác thảo về rồng thời Lý còn rất ít, đó là đầu rồng làm bằng đất nung được khai quật ở Hoàng Thành và một số họa tiết còn sót lại trên các mảng phù điêu ở một số ngôi chùa cổ. Đó là những hiện vật mình được tận mắt nhìn thấy để có thêm cơ sở tạo mẫu rồng”

Con đường đến với Rồng Việt thật lắm gian nan, nhưng hơn ai hết Diệu Hương thấu hiểu hết giá trị của công việc này, như niềm tự hào của một người con mang trong mình dòng máu Hà Thành ngàn năm văn hiến.

Ngày 5/3/2010 tại Khu di tích Hoàng Thành Thăng Long, trước sự chứng kiến của lãnh đạo Bộ Văn hoá TT&DL và đại diện các Sở, Ban, Ngành của Hà nội cùng nhiều quan khách đến dự, lễ khởi công đúc 1000 con Rồng đã diễn ra khá long trọng. Và cùng ngày, tại xưởng sản xuất của mình, Diệu Hương đã thực hiện đổ mẻ đồng đầu tiên, khởi động dự án đúc 1000 Rồng làm quà tặng đặc biệt chào mừng Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long.

 

Quyết tâm theo đuổi nghề đúc đồng

Tôi đã được chị dẫn đi tham quan gần như toàn bộ xưởng đúc đồng, nó chẳng có gì gọi là sang trọng, ngay cả chỗ chị ngồi - nơi gọi là phòng Giám đốc. Mọi thứ được bày biện đơn giản, ngập tràn lư đồng, đỉnh đồng, tượng đồng…

Diệu Hương cười xòa: “Mình muốn sự giản tiện, thích lúc nào cũng được làm việc chung với mọi người, nhìn thấy công nhân làm mình cũng nhảy vào làm. Có khi ngồi từ sáng, ngẩng mặt lên là không thấy mặt trời đâu nữa đấy. Chả hiều sao cái nghề Đồng này nó say mê đến lạ, ngấm vào máu thịt rồi”.

Chị nói như vậy cũng đúng thôi. Sinh ra trong một gia đình có truyền thống làm nghề đúc đồng, tuổi thơ của Lê Diệu Hương là loanh quanh bên ông Ngoại xem ông hoàn thiện các sản phẩm đúc đồng. Cứ mỗi sản phẩm ra lò đều gợi lên cho cô bé sự tò mò và thích thú. Từ bé lại mê vẽ. Cô bé Diệu Hương ngày ấy cứ chập chững tự sáng tác những bản vẽ, đến 12 tuổi thì tự vẽ mẫu để cho thợ chạm khảm trên những chiếc lư đồng, chuông, đỉnh. Và 15 tuổi, Diệu Hương đã nổi danh về khả năng tạo nên những họa tiết sắc sảo và tinh tế trên những sản phẩm bằng đồng.

Chị bảo: “Ngày trước ông bà ta cứ làm sản phẩm theo đúng họa tiết truyền thống, cổ truyền mà không có sáng tạo, rất ít người vẽ được. Mình thì theo chủ trương tôn vinh những giá trị truyền thống, kế thừa nhưng phải có sự sáng tạo. Những sản phẩm mang xu hướng mới được rất nhiều người thích và đón nhận. Nhu cầu khách hàng ngày càng cao, mình nhận được nhiều đơn đặt hàng hơn bởi khi đến với những sản phẩm của mình sản xuất, khách hàng sẽ có được những sản phẩm độc quyền, khó có thể tìm thấy trên thị trường”. Đó là lý do mà chị luôn tìm cách học hỏi, mày mò để tìm ra những mẫu thiết kế mới, những họa tiết mới làm phong phú thêm các mẫu sản phẩm.

Để có được những nét họa tiết hoa văn sắc xảo hiện đại nhưng mang hồn Việt, chị đã tìm đến các quyển sách nghiên cứu Văn hóa, đọc rồi nghiên cứu những tích cổ xưa, đọc để tưởng tượng ra hình hài trên những nét vẽ. Tính cho đến nay, hầu như chị không bỏ qua bất cứ cuốn sách nào liên quan đến nghiên cứu văn hóa vùng miền, liên quan đến nghề đúc đồng. Với Diệu Hương, chị cho rằng đó là sự may mắn khi mình có bí quyết riêng.

Khi đã trưởng thành, nhờ có sự động viên của gia đình, chị đã tự mình mở xưởng sản xuất riêng. Gia tài đầu tiên là cơ sở sản xuất đồ đồng mang chính tên của chị được dựng ngay cạnh bờ sông Hồng với số lượng nhân công ít ỏi. Nhưng bây giờ thì cái xưởng nhỏ bé đã chuyển đổi thành công ty Cổ phần Mỹ nghệ Đông Sơn với 2 xưởng sản xuất.

Với chị, thực tế trong quá trình mở xưởng, rồi thành lập công ty, chị không cảm thấy có nhiều khó khăn. Bởi trước đó, đơn đặt hàng đã không xuể từ mọi miền đất nước và nước ngoài. Một câu nói của bố dành cho con gái mà Diệu Hương luôn ghi nhớ là: “trong công việc, phải coi mình và thợ như vợ với chồng” để họ gắn bó với mình và với nghề.

Nghề đúc đồng có đặc thù không giống như những nghề khác là mình phải trực tiếp truyền nghề cho thợ. Muốn có một người thợ giỏi thì mình phải mất từ 3 đến 5 năm dạy dỗ. Đây là nghề không phổ cập nên khi đào tạo ra một thợ giỏi thì phải biết cách giữ thợ, gắn bó với họ như gia đình, sẻ chia gần gũi với họ thì thợ mới toàn tâm với mình”, Diệu Hương lý giải về lời khuyên của bố

Bây giờ thì sản phẩm đúc đồng của chị trải dài trên khắp mọi miền của đất nước. Pho tượng Phật Bà quan âm (42 tay) nặng gần 1 tấn đặt ở chùa Hương được đánh giá là pho tượng đồng đẹp nhất Việt Nam, 3 pho tượng Phật Tam thế đặt ở chùa Cát Tường (Việt Trì), tượng Phật bà ở Chùa Sơn Lôi (Phú Thọ)…

Khi nói về những sản phẩm của mình hiện diện ở những ngôi chùa lớn, Diệu Hương không giấu nổi sự tự hào. Một trong những kỷ niệm trong cuộc đời theo nghề đúc mà chị không thể nào quên, đó là cơ hội để được đúc tượng Phật Bà quan âm đặt ở Chùa Hương.

“Ngày đó, Đại đức Thích Minh Hiền - trụ trì Chùa Hương đã đề nghị gia đình mình đúc pho tương Phật Bà Quan âm 42 tay. Đây cũng chính là cách thầy muốn thử tay nghề bởi việc này của thầy đã có từ 5 năm trước nhưng chưa có người nào thực hiện được. Để hoàn thành pho tượng phật này không đơn giản chút nào và cần phải có 1 sự tính toán kỹ lưỡng. Phần thân tượng phải đỡ được 42 cánh tay, nếu không biết cách tính toán, thì sức nặng của những cánh tay rất dễ xé thân tượng ra làm đôi. Đã có nhiều xưởng thực hiện nhưng đều thất bại. May mắn thay mình đã giải quyết được bài toán khó của sư thầy đặt ra chỉ duy nhất một lần thực hiện. Khi bức tượng được hoàn thành và đưa đến Chùa Hương, Sư thầy chỉ biết thốt lên rằng: Đấy chính là bức tượng Phật đẹp nhất mà ta từng biết”

Chỉ là một sự kiện, nhưng bắt đầu từ đây, Diệu Hương đã trở thành một người học trò thân thiết của sư thầy Thích Minh Hiền.

 

Đồng vợ đồng chồng tát biển đông cũng cạn

Tôi hỏi: “Với nghề đúc đồng, có nhiều nữ nghệ nhân không?”

Diệu Hương tủm tỉm: “Ít lắm, trước thế hệ của mình cũng rất ít người theo được nghề này. Nghề đúc đồng không như những nghề khác. Để có một sản phẩm đúc đồng hoàn thiện thì nghệ nhân cần phải tự mình làm rất nhiều thứ, từ rèn, giũa, chạm, khảm, thúc, đục, vẽ… Nói chung mọi sự nặng nhọc mình phải gánh hết. Nghề này phù hợp với đàn ông hơn”.

Tôi hỏi chị như vậy vì thú thật là hơi bất ngờ khi được tiếp xúc với anh Sơn, chồng chị. Câu chuyện thêm nhiều thú vị khi có sự xuất hiện của anh Sơn, một chuyên gia kinh tế. Anh chẳng biết tí gì về Đồng hay nói cách khác là người “ngoại đạo” về sản xuất đồ Đồng trước khi gặp chị, thế mà bây giờ anh có thể nói vanh vách và trở nên say mê khi đàm đạo về lĩnh vực này.

Quen nhau qua một người bạn, anh đến với chị qua sự ngưỡng mộ: “Phụ nữ mà gánh việc đàn ông”. Những tháng ngày yêu nhau, anh chứng kiến sự vất vả của chị với nghề, đôi bàn tay yếu mềm cầm lấy những chiếc khoan, đục, bê những tấm đồng nặng… Anh thấy rất vất vả mà chị thì cứ nhẹ tênh, anh thấy ngộ với công việc mà người phụ nữ này làm. Từ đó rồi say mê không dứt ra được.

Anh kể: “Hồi mới yêu, thấy cô ấy vất vả quá tôi cũng khuyên nên chuyển nghề khác. Nghề này độc hại vô cùng, hít cái bụi đồng vào phổi cũng đủ nguy hiểm. Khuyên không nghe thì mình phải chiều thôi”

Hai người nên duyên, anh “chiều” vợ bằng cánh tìm hiểu nhiều về nghề này, để biết thêm sự độc hại của nghề và tìm ra giải pháp giúp vợ tránh độc. Mỗi khi khoan đồng, có thêm chiếc quạt gió bên cạnh thổi bụi đồng đi xa, không bay vào chị.

Từ ngày có anh, công việc của chị như được chia sẻ phần nặng nhọc. Anh là người nhanh nhạy nên biết tìm ra được nhiều giải pháp hợp lý cho công ty, tìm ra những giải pháp tránh độc cho thợ, lo lắng chuyện gia đình để chị toàn tâm với nghề… Với chị, anh chính là món quà lớn nhất mà cuộc sống đã ban tặng cho chị. Bởi cũng nhờ có anh, chị mới trở thành một nghệ nhân đúc đồng thực thụ, trở thành Ngôi sao Việt Nam, Tinh hoa Việt Nam.

 

Box thông tin

Chị Lê Diệu Hương, sinh năm 1977, Giám đốc Công ty cổ phần Mỹ Nghệ Đông Sơn.

Đạt giải thưởng Ngôi sao Việt Nam lần thứ nhất vào năm 2005 tại sự kiện Ngày hội Văn hóa các dân tộc Việt Nam (Đồng Mô - Hà Tây).

Đạt giải thưởng Ngôi sao Việt Nam lần thứ 2 vào năm 2006 tại Festival Huế.

3 lần đoạt giải thưởng Tinh hoa Việt Nam, được tôn vinh là Nghệ nhân có đôi bàn tay vàng.

Nghệ nhân Lê Diệu Hương cho biết sau khi đã hoàn thiện, một số sản phầm Rồng sẽ được đem đấu giá qua truyền hình trực tiếp để gây quỹ ủng hộ người nghèo, trẻ em tàn tật không nơi nương tựa.

                                                                                       Thùy Dung. Ảnh: Dân Hùng