Người làm rạng danh nghề đúc đồng truyền thống

Có một người phụ nữ dịu dàng, thầm lặng xuất hiện trong sự kiện khởi công đúc 1000 Rồng thời Lý Chào mừng Đại lễ 1000 năm Thăng Long. Không nhiều người biết, chị chính là nghệ nhân thiết kế, trực tiếp làm khuôn mẫu, giám sát quy trình đúc và hoàn thiện từng chi tiết của sản phẩm. Chị là Lê Diệu Hương, giám đốc Công ty cổ phần Mỹ nghệ Đông Sơn…

. Nữ nhi nối nghiệp

“Lĩnh hoa Yên Thái, đồ gốm Bát Tràng, thợ bạc Định Công, thợ đồng Ngũ Xã”. Nhắc đến người thợ đúc đồng Ngũ Xã, người ta nhớ ngay đến những sản phẩm là hình mẫu về nghệ thuật và chất lượng, không nơi nào trên cả nước bì kịp. Đó là chuông Cổ Lễ, tượng Huyền Thiên Trấn Vũ, chuông chùa Một Cột… Lớn lên trong một gia đình có xuất xứ từ làng nghề Ngũ Xã danh tiếng ấy, tuổi thơ của Lê Diệu Hương lấp lánh ánh vàng say mê của những bụi đồng và những tiếng đục, chạm khảm tam khí khoan, mau, thưa nhặt.

 Nghề đồng là nghề tinh xảo mà vất vả, dường như chỉ hợp với nam giới. Trong làng, ngoài đê (dân làng Ngũ Xã sau những năm 1980 đều dịch chuyển ra phía bờ sông Hồng - khu vực Phúc Tân, Phúc Xá bây giờ để lập xưởng sản xuất), nhà nào giữ nghề truyền thống cũng hiếm bóng dáng những “nữ nhi thường tình”. Nhưng “nhà không có con trai, bố tôi dồn mọi kỳ vọng vào cô con gái lớn, mong tôi sau này sẽ nối nghiệp ông”, chị Hương tâm sự.

Mang những kỳ vọng của cha - nghệ nhân Lê Huy Đắc, năm 12 tuổi “cô thợ nhí” Lê Diệu Hương đã khiến những người cùng nghề phải ngạc nhiên khi có thể tự tay vẽ mẫu cho thợ chạm, khảm. 15 tuổi, chị nổi danh là một trong những người thợ hiếm hoi của làng nghề, không qua trường lớp hội họa mà vẫn có thể sáng tác mẫu độc bản, đúng niêm luật nghệ thuật để những người thợ trong xưởng làm khuôn mà sản xuất. 22 tuổi, Hương trở thành chuyên gia thiết kế các mẫu mã sản phẩm đúc đồng mới. Tôn vinh giá trị truyền thống, kế thừa nhưng mang tính sáng tạo cao, các mẫu của Hương được cải tiến phong phú, tinh tế phù hợp với từng môi trường sử dụng. Tên tuổi nghệ nhân Lê Diệu Hương đã bắt đầu hình thành từ đó.

Năm 2000, từ xưởng sản xuất truyền thống của gia đình, Hương được bố mẹ, bạn bè khích lệ “ra ở riêng”. Và một cơ sở sản xuất đồ đồng mang tên cô được hình thành ngay sát với bờ sông Hồng lộng gió. Lại miệt mài với nghề, say mê sáng tạo và cống hiến. Nghề đồng vốn là nghề nặng nhọc, vất vả, bây giờ nhớ lại Hương cũng không thể nhớ mình đã vượt qua những khó khăn ban đầu thế nào. Chị bảo, chỉ biết lao vào làm thôi, vất vả thật nhưng bù đắp lại là các giải thưởng danh giá liên tiếp đến với Lê Diệu Hương. Hai lần chị được trao tặng giải thưởng Ngôi sao Việt Nam, giải thưởng tinh hoa Việt Nam, nghệ nhân đôi bàn tay vàng với các sản phẩm đúc đồng tinh xảo, độc đáo.

Giữ nghề với  chữ “Tâm”

Bây giờ xưởng sản xuất mang tên Lê Diệu Hương không chỉ là một cơ sở làng nghề nữa mà đã được chuyển đổi thành Công ty cổ phần Mỹ nghệ Đông Sơn. Lê Diệu Hương tâm sự, lập công ty không phải để kinh doanh làm giàu là chính mà chị thực sự muốn lưu giữ lại nghề truyền thống của gia đình, của nghề đúc đồng truyền thống mà chị yêu quý. Cái tên công ty Đông Sơn cũng đã phần nào nói lên khát khao ấy. Chị cho biết: “biểu tượng rực rỡ của văn hóa Đông Sơn là những sản phẩm đúc bằng đồng. Tôi muốn nắm bắt, làm chủ những yếu tố, những bí quyết gia truyền đã làm nên biểu tượng rực rỡ đó và làm rạng danh nghề đúc đồng trong nhịp sống hối hả của thời đại hôm nay”.

Tại công ty Đông Sơn, Lê Diệu Hương thiết kế, sản xuất các sản phẩm thủ công mỹ nghệ cao cấp bằng đồng. Những chuông, đỉnh đồng, khánh, lư hương… qua bàn tay tài hoa của chị trở nên sống động hơn, hàm chứa những giá trị văn hóa, triết lý nhân sinh và sự hiểu biết sâu sắc. Đặc biệt, Lê Diệu Hương rất có duyên với các công trình văn hóa tín ngưỡng. Chị được chọn đúc các pho tượng đặt tại những công trình văn hóa lớn như Tượng Phật Bà Quán Thế Âm Chuẩn Đề đặt tại chùa Hương (Mỹ Đức - Hà Nội), tượng đức vua Trần Thái Tông, vua Trần Thánh  Tông, Hiển Từ Thái Hậu tại đền Thái Vi (Ninh Bình), tượng Phật Tam thế đặt tại chùa Cát Tường (Việt Trì)...

Đại đức Thích Minh Hiền - Phó Ban Văn hóa TƯ giáo hội Phật giáo Việt Nam - trụ trì chùa Hương - một người khá “kỹ tính” trong thẩm định các tác phẩm tượng Phật - đánh giá rất cao tay nghề cũng như cái “tâm” của nghệ nhân Lê Diệu Hương. Ông nói “Pho tượng Bồ Tát Quán Thế Âm (42 tay) mà phật tử Diệu Liên (Lê Diệu Hương) dành nhiều công sức thực hiện cho chùa Hương là pho tượng độc nhất vô nhị bằng đồng tại Việt Nam hiện nay, đây là một tác phẩm nghệ thuật phật giáo”. Khi tôi hỏi Lê Diệu Hương về chuyện này, chị cười và giản dị nói rằng chị tâm niệm “làm chùa, tô tượng, đúc chuông” là việc thiện và mình phải có cơ duyên mới được làm. Nhưng khi được làm rồi, cái tâm là yếu tố quyết định để sản phẩm có hồn, có vẻ đẹp linh thiêng qua từng hình khối, đường nét.

Với cái tâm ấy, nên khi mở công ty chị không hướng việc kinh doanh của mình tới mục tiêu làm giàu là chính. “Nghề đúc đồng có đặc thù không giống nghề khác là mình phải trực tiếp truyền nghề cho thợ, một người thợ phải mất từ 3 - 5 năm học việc thì làm được từ khâu đầu tiên cho đến khâu cuối cùng và khi họ đã làm được như vậy thì lại không ai thay thế được. Nghề này không phổ cập, khi mình đào tạo ra một thợ giỏi mà phải giữ được thợ, gắn bó với họ như gia đình. Mở công ty cũng là để quy tụ những thợ giỏi, giữ chân những người thợ giỏi mình đã đào tạo được để họ cùng mình duy trì, phát triển tiếp nghề một cách chuyên nghiệp”, Lê Diệu Hương tâm sự.

Cũng bởi tâm huyết với nghề, chị đã nung nấu ý tưởng đúc 1000 Rồng thời Lý làm quà tặng lưu niệm nhân dịp Đại lễ 1000 năm Thăng Long. Không chỉ là một món quà đầy ý nghĩa, ghi lại dấu ấn của việc đổi tên Thành Đại La thành Thăng Long và quảng bá hình ảnh rồng Thời Lý - con rồng đầu tiên mang đặc trưng rõ nét rồng Việt Nam - của một thời đại thanh bình. Nghệ nhân Lê Diệu Hương cho biết sau khi hoàn thiện, một số sản phẩm rồng sẽ được đem ra đấu giá qua cầu truyền hình trực tiếp để gây quỹ từ thiện ủng hộ người nghèo và làm nền tảng hình thành quỹ “Vì văn hóa Hà Nội”.

Những ngày này, sau khi khởi công đúc những sản phẩm rồng đầu tiên, chị lại tất bật với dự án mở rộng xưởng để tạo thêm công ăn việc làm cho người lao động, nhất là những người có hoàn cảnh đặc biệt. Chị tâm sự rằng nghề đồng vất vả, cần sự kiên trì nhưng lại rất hợp với những người khuyết tật hoặc có hoàn cảnh đặc biệt. “Những người như vậy sẽ rất yêu nghề vì vậy tôi muốn truyền nghề cho họ”, Lê Diệu Hương chân thành nói.

Trong hơn 10 năm lập nghiệp, Lê Diệu Hương đã truyền nghề cho hàng trăm người thợ thủ công, hun đúc cho họ một tình yêu sâu sắc với nghề truyền thống của ông cha. Nhiều người thợ nhờ chị truyền nghề đã tự tạo được xưởng riêng và cũng giống như chị - người thầy của họ, nhân rộng nghề  đúc đồng truyền thống tại các địa phương.

Vĩ thanh từ “một ngôi nhà bão dừng sau cánh cửa”

Quản lý một công ty lớn với hai xưởng sản xuất, gần trăm thợ thuyền tưởng chừng như quá sức với một người phụ nữ mới 33 tuổi như chị nhưng lần nào gặp nhau cũng thấy chị tươi tắn, nhẹ nhàng. Chị tâm sự dù bận rộn với công việc nhưng chị không bao giờ sao nhãng trọng trách của người phụ nữ “thay đàn ông giữ lửa ở trong nhà”.

Ông xã làm công chức nhà nước trong ngành tài chính, bận rộn và không có nhiều thời gian cho gia đình nên việc nhà chị càng phải chu toàn. Quỹ thời gian eo hẹp được chị chia sẻ hợp lý cho công việc ở xưởng và chăm sóc hai cậu con trai đáng yêu (một 6 tuổi và một mới 3 tuổi). Những việc nhà không tên, những lo lắng thường nhật trong cuộc sống gia đình qua cách xử lý khéo léo của chị đều trở nên nhỏ bé, khiêm nhường so với hạnh phúc lớn lao luôn tràn ngập trong căn nhà nhỏ. Chị bảo mong người chồng  thân yêu của mình có một ngôi nhà “bão dừng sau cánh cửa”.

 May mắn nhất là chị về làm dâu trong một gia đình trí thức, bố mẹ chồng chị đều là nhà giáo tại Học viện Chính trị Quốc gia HCM, nhất mực thương yêu con dâu, coi như con gái trong nhà. Bố chồng chị còn viết tặng các con dâu một bài thơ rất cảm động. Hương bảo, chị luôn nhớ lời dặn dò trong tiêu đề bài thơ mà bố chồng chị viết, nó căn dặn chị làm vợ thì phải uyển chuyển, khéo léo như người thủ môn trên sân bóng. Và hơn thế, phải là “thủ môn giỏi” để “suốt đời giữ được khung thành tình yêu”.

Nhìn ánh cười hạnh phúc lấp lánh trong mắt chị lúc chia tay, tôi buột miệng hỏi: vậy có gì khác nhau giữa Hương - “người phụ nữ của gia đình” và Hương trên cương vị giám đốc một doanh nghiệp ? Lại nhận được một ánh cười ấm áp: “Hương nghĩ, đức tính đặc trưng của người phụ nữ Việt Nam dù trong công việc hay trong cuộc sống gia đình cũng cần phải có đó là sự cần cù, chịu thương chịu khó, biết hy sinh, biết cho đi để được nhận lại

Anh Phương

 

Thông tin thêm

………………….

Chị Lê Diệu Hương hiện là giám đốc Công ty Cổ phần Mỹ Nghệ Đông Sơn - Chủ đầu tư thực hiện Đề án Đúc 1000 rồng thời Lý làm quà lưu niệm Chào mừng 1000 năm Thăng Long.

. Lễ khởi công đúc rồng đã diễn ra ngày 5 tháng 3 năm 2010 và dự kiến hoàn thành trước tháng 9 năm 2010.

. 1000 rồng được đúc bằng đồng, có gắn đá quý và được thực hiện với những nghi thức linh thiêng, sau khi hoàn thiện sẽ được đánh số từ 1 đến 1000 biểu trưng cho 1000 năm Thăng Long lịch sử. Đặc biệt, mỗi sản phẩm sẽ có một giấy chứng nhận xuất xứ riêng cho từng cá thể nhằm khẳng định yếu tố quý giá và đặc biệt của sản phẩm (mẫu sản phẩm đã được đăng ký bản quyền để đảm bảo sản phẩm là độc bản).

. Sản phẩm được thiết kế dựa trên những ý kiến đóng góp của các nhà Sử học, Mỹ thuật, Văn hoá và Điêu khắc hàng đầu Việt Nam nhằm đảm bảo 4 yếu tố: 1. Là sản phẩm mang ý nghĩa lịch sử sâu sắc (đánh dấu 1000 năm thành phố “rồng bay”). 2. Là sản phẩm mang đậm nét văn hóa Việt (rồng thời Lý là con rồng của người Việt sáng tạo ra). 3. Là sản phẩm mỹ nghệ cao cấp. 4. Sản phẩm mang yếu tố tâm linh như một lời chúc phúc cho người sở hữu (mong người sở hữu sẽ như những con rồng trong lĩnh vực hoạt động của mình).  Được sự cho phép của UBND thành phố Hà Nội, Công ty CP Mỹ Nghệ Đông Sơn sẽ gắn logo chính thức của Chương trình kỷ niệm 1000 năm Thăng Long- Hà Nội vào đế của sản phẩm .

. Sản phẩm sau khi hoàn thiện dự kiến sẽ được bán dưới nhiều hình thức như : đấu giá qua mạng Internet, đấu giá từ thiện qua Cầu truyền hình trực tiếp để gây quỹ từ thiện xã hội. Ban Tổ chức dự kiến sẽ sử dụng một phần trong số tiền thu được từ hoạt động đấu giá từ thiện để làm nền tảng xây dựng quỹ “Vì văn hóa Hà Nội” nhằm góp phần phát huy, bảo tồn, tôn tạo các công trình văn hóa, tín ngưỡng cũng như bảo tồn các giá trị văn hóa phi vật thể của Thủ đô Hà Nội nghìn năm văn hiến.

. Đặc biệt, với mong muốn bảo tồn, phát huy giá trị làng nghề truyền thống cũng như giới thiệu sâu sắc về ý nghĩa, giá trị tư tưởng, văn hóa Triều Lý qua hình ảnh Rồng thời Lý, Ban tổ chức dự kiến sẽ tổ chức một số hội thảo, hội nghị khoa học, tọa đàm với chủ đề: dấu tích rồng Thời Lý, giá trị văn hóa, tư tưởng, lịch sử, mỹ thuật trong đời sống hôm nay. Cũng trong khuôn khổ đề án, Ban tổ chức dự kiến sau khi hoàn thành 1000 Rồng Thời Lý sẽ phối hợp với Trung ương giáo hội Phật giáo Việt Nam, Hội Phật giáo Thủ đô Hà Nội tổ chức Đàn lễ cầu an tại Hà Nội, cầu cho Quốc thái, Dân an, nhà nhà ấm no hạnh phúc.